E-Kitap Nedir? E-Kitabın Geçmişi ve Geleceği
23 Ocak
Kitabı koklamak isteyen, dokunarak duygusal bir bağ kurulduğunu savunan basılı kitap okuma alışkanlığına sahip okurlar tereddütle yaklaşsa da teknolojideki gelişmeler E-Kitabın cazibesini arttırıyor. Geçmişte basılı kitapların sonu olacağı düşüncesiyle okurların reddettiği kitaplar bugün sağladıkları avantajlar sayesinde pek çok kitapsever tarafından tercih ediliyor. Biz de bu yazımızda E-Kitapların tarihçesine yer vererek geçmişten günümüze katettikleri yolu gözler önüne sermek istedik. İşte E-Kitabın hem dünyada hem de ülkemizdeki gelişimi... 



E-Kitap Nedir? 


Pek çok kişi için elektronik kitap veya daha çok kullanılan adıyla E-Kitap yabancı bir tanım olmasa da bilmeyenler için açıklayalım. Yazı ve/ya görsel içerebilen, dijital ortamda yayımlanmak üzere hazırlanan, bilgisayar veya özel okuyucularla okunabilen kitaplara E-Kitap adı veriliyor. Önceden sadece basılmış olan kitaplar E-Kitap olarak yayımlanırken bugün gelinen noktada kimi kitaplar sadece E-Kitap olarak yayımlanabiliyor. PDF, ePub, Mobi gibi farklı formatlarda hazırlanabilen E-Kitapların günümüze kadarki yolculuğunu merak ediyorsanız başlayalım... 


E-Kitabın Tarihçesi 


Pek çok kişi E-Kitabın İnternetten sonra ortaya çıktığını düşünse de aslında bu doğru değil. E-Kitaplarla ilk tanışma 70’li yılların başına tarihleniyor. Bugün E-Kitabın mucidi olarak anılan Amerikalı yazar Michael Stern Hart’ın 1971 yılında Illinois Üniversitesi'nde 10.000 kitaptan oluşan bir elektronik halk kütüphanesi oluşturma amacıyla yola çıktığı Gutenberg Projesi, E-Kitap sürecini başlatan adım olarak kabul ediliyor. Gutenberg Projesi adını 1447 yılında matbaayı keşfeden Johannes Gutenberg’ten alıyor. Yaşadığı dönemden 500 yıl sonra E-Kitabın ortaya çıkmasına adıyla dahil olan Gutenberg tarihte matbaacılığın babası olarak anılıyor. 

Kültürel eserleri dijital ortama aktarıp arşivlemek ve paylaşılmasını sağlamak amacıyla hayata geçirilen Gutenberg Projesi kâr amacı gütmeden eserlerin daha fazla kişiye ulaşmasını hedefliyordu. Proje, bugün içinde dünya edebiyatının en ünlü eserlerinin de yer aldığı 60.000’den fazla kitapla devam ediyor. Klasiklerin yanı sıra telif hakkı sonlanmış eserleri dünyanın dört bir yanından okuyucuyla ücretsiz olarak buluşturmayı hedefleyen proje, gönüllülerin bağışlarıyla varlığını sürdürüyor. Proje kapsamındaki E-Kitaplar, E-Kitap okuyucularının yanı sıra ekstra bir uygulama olmaksızın web tarayıcılarında da okunabiliyor. 

E-Kitapların yolculuğundaki diğer söz etmeye değer olay 1987 yılına işaret ediyor. O dönemde bilgisayar oyunları üreten bir şirket olan Eastgate Systems, Michael Joyce tarafından yazılan “Afternoon” adlı kitabı bir disket ile okuyucuya sundu. Hikaye, hiper metin formatında yazılan ilk kurgu eser olarak tarihe geçerken yazarının da “elektronik yazımın öncüsü” unvanıyla anılmasını sağladı. 

1990 yılına gelindiğinde bir başka önemli gelişme daha yaşandı. Serendipity Systems, PC-Book adlı bir E-Kitap görüntüleme programı oluşturdu. PC-Book; numaralı sayfalar ve yer imleri içeriyordu. Aradan 2 yıl geçtikten sonra Dos tabanlı E-Kitaplar grafik tabanlı Windows ortamındaki edisyona dönüştürülerek, okuyucunun daha rahat okuyacağı bir görünüme kavuşması sağlandı. 

1993 yılında BiblioBytes İnternet üzerinden ilk kez E-Kitap satışı yapmak üzere bir web sitesi kurdu. 1994 yılında ise o güne kadar metin olarak yayımlanan E-Kitaplar HTML’e dönüştürüldü. Aynı yıl içinde yaşanan bir diğer önemli gelişme de ilk E-Kitap yayıncısının sektöre giriş yapması oldu. The Fiction Works adlı yayıncı şirketin sektöre getirdiği hareketin ardından 1998 yılının sonlarında NuvoMedia elde taşınabilen ilk E-Kitap okuyucusunu üretti. Rocket adıyla piyasa sürülen okuyucu, 10 taneye kadar kitap saklayabilme özelliğinin yanı sıra okuyucuya geleneksel kitap formatında olduğu gibi pasajların altını çizme, kenarlara açıklama ekleme imkânı sağlıyordu. Aynı yıl bir başka E-Kitap okuyucu olan Softbook Reader da piyasaya çıktı. Doğrudan kitapları indirme özelliğine sahip Softbook Reader’ın Rocket gibi doğrudan not alma işlevi olmasa da notların mevcut metin üzerine çizilmesine olanak sağlıyordu. Hatta okuyucuya tıpkı bir defter gibi sayfa oluşturup silme imkânı veren okuyucu aynı zamanda anahtar sözcük aramaları gibi üstün özelliklere sahipti. 1998 yılında E-Kitap teknolojisinde yaşanan diğer önemli gelişmeler ise E-Kitapların da ISBN kullanmaya başlaması ve Amerika’daki kütüphanelerin halka ücretsiz E-Kitap dağıtmaya başlamasıydı. Ve aynı yıl dijital dünyanın dönüm noktalarından biri olan Google kuruldu, elbette sonrasında dünyanın en büyük arama motoru olacak olan Google’ın her şeye olduğu gibi E-Kitap teknolojisinin gelişmesine de etkileri oldu. 

Patricia le Roy tarafından yazılan “The Angels of Russia” adlı E-Kitabın Booker Prize ödülüne aday gösterilmesi ve E-Kitapların satışındaki artış kitapseverlerin E-Kitap konusundaki ön yargılarının kırıldığının kanıtı olarak gösteriliyordu. 1999 yılında Amerikan yayıncılık şirketi Simon & Schuster kitaplarını hem basılı hem de E-Kitap formatında yayımlayan ilk ticari yayıncı oldu. Kitapları E-Kitap olarak da basılan yazarlar arasında Arthur C Clarke, Irving Wallace, Howard Fast ve Raymond Chandler sayılabilir. Aynı yıl dünyanın en eski yayımcılarından Oxford University Press netLibrary aracılığıyla internet üzerinden kitaplarından bir seçim sunarken Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (The National Institute of Standards and Technology) ilk E-Kitap konferansını geliştirdi. Microsoft’tan Dick Brass yaptığı konuşmada "Dünyayı en azından Gutenberg'in yaptığı kadar değiştirecek bir devrime girişiyoruz." diyerek E-Kitapların yayıncılığın geleceği olduğunu savundu. Hatta öngörüleri arasında 2018 yılına kadar satılan kitapların %90’ının E-Kitap olacağı vardı. 

2000 yılına gelindiğinde E-Kitap teknolojisinde önemli gelişmeler birbirini izledi. Önce PC’ler için ücretsiz bir yazılım olan Glassbook Reeder piyasaya çıktı. Masa üstü, diz üstü ve cep bilgisayarlarında E-Kitap okuma imkânı sağlayan yazılımın en önemli özelliği; sözlüğüne kelime eklenebilmesiydi. Yine aynı yıl, korku gerilim türünün usta ismi Stephen King “The Plant” adlı kitabını bölüm bölüm İnternet üzerinden yayımladı. Okuyucunun ilgi gösterdiği bu başarılı girişim, King’i bir sonraki kitabını da sadece E-Kitap olarak yayımlamak konusunda teşvik etti. Yazarın “Riding the Bullet” adlı kitabı sadece E-Kitap olarak yayımlanarak kısa sürede rekor bir satış rakamına ulaştı. Ağustos ayında Microsoft masaüstü ve dizüstü bilgisayarlarında kullanılabilen aynı zamanda cep bilgisayarları ile de uyumlu çalışan Microsoft Reader’ı piyasaya sürdü. Ücretsiz olarak indirilebilen ve kolaylıkla kurulabilen yazılım; sayfa işaretleme, metin seçme gibi özelliklerinin yanı sıra okuyuculara kişisel kütüphane oluşturma imkânı da veriyordu. Microsoft’un bu atağının ardından Amazon ve Microsoft E-Kitap satışı için güçlerini birleştirdi. Gelişmeler Avrıpa’da da etkisini göstermeye başlamıştı. Dünyanın en büyük kitap fuarlarından biri olan Frankfurt Kitap Fuarı’nda E-Kitap tasarımları için ödül verildi. Aynı yıl Kasım ayında Gemstar yeni elde taşınır E-Kitap okuyucuları RCA ve RED 1100'ü piyasaya sürerek okuyucular için daha konforlu bir okuma deneyimi sundu. 

2001 yılında Adobe Glassbook Reader’ın güncellenmiş sürümünü piyasaya sürdü. Kullanıcılar yeni sürümde sayfaları işaretleyebiliyor, not alabiliyor, cümlelerin altını çizebiliyorlardı. Dünyanın en büyük İngiliz yayınevi Random House’un E-Kitap yayımlanmaya başlamasının ardından aynı yıl Harper Collins de ilk küresel E-Kitap yayıncılık programını başlattığını duyurdu. Perfect Bound adıyla yayımlanan E-Kitaplar Gemstar, Microsoft Reader ve Adobe Acrobat E-Book Reader’a uygun formatlarda sunuldu. Penguin Books ePenguin adında bir E-Kitap bölümü açarak 200 kitaptan oluşan bir sonbahar listesi yayımladı. 

2004 ve 2006 yılında Sony’nin piyasaya sürdüğü okuyucuların ardından pazarı sonsuza kadar değiştiren asıl dönüm noktası ise 2007 yılında Amazon’un Kindle’ı çıkartması oldu. Apple’ın iPhone’u yakın tarihlerde çıkarmasıysa Kindle’ın başarısındaki önemli etkenlerden biri oldu. Kindle’ın hızlı yükselişi elbette ki sektörün diğer isimlerini de harekete geçmeye zorladı. Barnes & Noble Kindle ile rekabet edebilmek için Nook’u yarattı. 


Türkiye’de E-Kitabın Geçmişi 


Yurt dışında E-Kitap teknolojisi hızla gelişirken ülkemizde E-Kitap satışı 2010 yılında başladı. İlk aşamada sadece bilgisayarlar ve elektronik mürekkep anlamına gelen “e-ink” teknolojisiyle okunabilen kitaplar zamanla mobil cihazlar ve tabletlerle de okunur hâle geldi. Kitapseverler E-Kitapla ilgili tartışmaları sürdürürken elbette E-Kitap sürecinde başka zorluklar da yaşandı. KDV engeline takılan ve bir süre basılı kitaptan daha yüksek bir KDV oranıyla satılan E-Kitapların bu sorunu çözüldükten sonra sıra güvenlik sorunlarına geldi. Bilginin değiştirilmesi, kitapların korsana düşmesi gibi engeller DRM (Digital Rights Management) sayesinde aşıldı. Böylelikle telif ve kullanım hakları kontrol altına alınmış oldu. 

E-Kitap basım ve satışında dalgalanmalar olsa da Türkiye İstatistik Kurumu 2016 yılında yayımladığı raporda son beş yılda elektronik kitapların sayısının %435 arttığı açıkladı. 2015 yılında yayıncılar tarafından 539 elektronik kitap için ISBN alındığı bilgisi paylaşıldı, satış rakamları 7000’ler seviyesindeydi. Bu rakam 2016 yılında 3022’ye, 2017 yılında ise 1979’a geriledi. E-Kitap Pazar payındaki daralma 2 yıl sürdü. 2018 yılında 5177 E-Kitabın yayımlandığı bilgisi paylaşıldı. Bu rakam 2015 yılındaki başarıyı yakalamasa da son birkaç yıldır durağan dönem yaşayan E-Kitap sektörünü hareketlendirdi. Yurt dışında da durum pek farklı değildi. Dijital kitaplar yurt dışında da son bir kaç yılda kan kaybetti. 


E-Kitabın Geleceği 


Kabaca E-Kitabın geçmişinden ve günümüze kadar olan süreçten söz ettik. Peki E-Kitabın geleceğinde bizi neler bekliyor? Aslında burada net bir cümle kurmak zor. 2000’li yılların başında E-Kitapların basılı kitapların sonu olacağı gibi endişeler çoktan rafa kalktı. Yakın zamanda yapılan araştırmalar genç neslin de duygusal bağ kurduğu, kitaba dokunmak istediği gibi gerekçelerle hâlâ geleneksel yayıncılıktan vazgeçemediğini gösteriyor. Ancak E-Kitap teknolojisi de hiç durmadan gelişiyor. Elektronik mürekkep teknolojisindeki değerli yenilikler, su geçirmezlik, ön aydınlatmalı ekranlar, daha yüksek çözünürlüklü elektronik kağıt gibi tüketicinin ilgisini çeken ve okuma kolaylığı sağlayan özellikler E-Kitabın yıldızını parlatmaya devam ediyor.